Sông Ba, như đã nói, nó vặn một cú ngoạn mục từ thị xã An Khê qua huyện Kong Chro, huyện Ia Pa rồi đổ vào thị xã Ayun Pa, rồi từ đó men theo con đường 7 nổi tiếng một thuở, giờ là đường 25, qua con đèo Tona nổi tiếng rồi đổ xuống Tuy Hòa.
Tới thị xã Ayun Pa, con sông Ayun như từ đâu bất thình lình nhập vào sông Ba, có thể vì thế chăng mà thị xã này mang tên Ayun Pa, chứ ngày xưa tên nó là Phú Bổn, và nó từng là một tỉnh thời trước 1975.
Ayun Pa có một
địa thế rất tuyệt vời, nơi hợp lưu của hai dòng sông Ayun và Ba. Lịch sử loài
người thường gắn với các dòng sông, và các nền văn minh nhân loại cũng đều phát
tích từ đó. Các lưu vực sông thường là nơi lưu giữ các giá trị lịch sử của loài
người. Sông Ayun thì chưa biết nó có lưu giữ gì hàng vạn năm dưới ấy không,
nhưng chắc chắn lưu vực của nó là nơi phát tích của một tộc người nổi tiếng là
người Jrai với một địa danh cũng nổi tiếng một thời: Cheo Reo - Phú Bổn.
Tộc người Jrai
có ở nhiều nơi trên dải đất nam Tây Nguyên, nhưng đậm đặc và tinh túy thì có lẽ
là ở Ayun Pa và huyện Krông Pa, trong đó Ayun Pa là nơi sinh ra nhiều người nổi
tiếng trong lịch sử. Chúng ta biết rằng, thực ra xã hội Tây Nguyên chưa có nhà
nước, một số nhà nghiên cứu cho rằng, đến giữa thế kỷ XX thì ở Tây Nguyên vẫn
còn đang ở giai đoạn mạt kỳ mẫu hệ. Cái gọi là chính quyền mới chỉ xuất hiện
vai trò của già làng, một vài nơi có tù trưởng như ông Chut Cheo Reo, người
lãnh đạo nhân dân Jrai Ayun Pa chống Pháp khi những tốp lính Pháp đầu tiên từ
Phú Yên ngược lên đất này hồi cuối thế kỷ XIX.
Cái
chỗ 2 con sông gặp nhau tạo thành cái ngã ba sông rất thi vị ấy có
tên là Bến Mộng. Lần đầu tiên xuống AYun Pa, mà tôi vẫn quen miệng
gọi bằng cái tên cũ Phú Bổn ấy, tôi đã rất ngạc nhiên là nó lại
có một loạt địa danh nghe rất... sến súa, những là Bến Mộng, Thung
lũng hồng, Chân trời tím... Những cái tên đậm chất Bolero giữa vùng
toàn người Jrai. Sau mới lờ mờ đoán, ngày xưa những người lính tiền
đồn lên đóng quân ở đây, họ mang theo nỗi nhớ quê hương họ, tâm hồn
thấm đẫm chất nhạc thời ấy, và thấy những cảnh hết sức thơ mộng ở
đây, thế là đặt. Và cũng sau này mới biết, cái thung lũng hồng ấy
là đoạn sông Ba mùa cạn.
Và
những cái tên ấy nó rất đúng với thực tại.
Cái
Bến Mộng từng có một cái nhà rông rất to, rất đẹp, dù là lợp bằng
tôn nhưng nó rất đúng tỉ lệ, rất chuẩn nhà rông. Cái thung lũng hồng
với chân trời tím ấy, cứ buổi chiều là cả bãi đá cứ rực hồng lên,
cứ tím ngắt lên, dưới ánh nắng xiên khoai. Có thể cái món đá gan gà
ở đây nó bắt nắng bắt nước sông Ba mà ánh lên vậy. Thoai thoải phía
trên là đồi thông, con sông chảy nhưng vẫn ngập ngừng dâng cho vùng này
biết bao sản vật.
Bến
Mộng, Thung lũng hồng, chân trời tím... là một loại sản vật.
Cá
chốt, cá phá cũng là sản vật.
Cá
chốt na ná con cá ngạnh thuộc họ cá trê hồi nhỏ tôi từng đi câu ở sông Mã,
nhưng có lẽ do sông, do nước, do thác do đá hoặc do gì đấy, cái con cá chốt ở
đây nó ngon lạ lùng, thịt vàng mỡ vàng, và rất dai. Loại này toàn bơi ngược
và chui trong kẽ đá ăn rêu. Chỉ tả thế là đã biết nó “đặc sản” đến thế nào rồi.
Kho tộ hay nướng than hoa đều tuyệt. Và nấu thì rất dễ. Dễ nhất là ghé chợ mua
một bó lá giang, nước đun sôi cho mắm muối vừa ăn, thêm 2 quả ớt tươi đập giập,
rồi thả cá và lá giang vào. Thế thôi mà hít hà, mà nồng nàn, mà xoa xuýt. Ngon
ngọt bùi mềm dai săn... đủ tiêu chuẩn thời trân sông nước không dễ gì trong đời
được thưởng thức lần hai.
Cá
phá thì lại hơi giống cá trắm, mỗi con cả chục cân, bây giờ muốn ăn
không dễ.
Tôi
nhiều lần được lái xe dọc con sông này từ An Khê sang Tuy Hòa, qua
huyện Kon Chro, Iapa, Ayun Pa hoặc từ Pleiku rẽ vào ngã ba Chư Sê, nơi
ngày xưa từng có một trận vận động chiến nổi tiếng để cắt đứt
đường 7, giờ là đường 25, qua cánh đồng Ayun hạ mênh mông, qua đèo Tô
Na, địa giới giữa thị xã Ayun Pa và huyện Krông Pa của tỉnh Gia Lai,
con sông Ba mềm mại chảy phía dưới, xuống Sơn Hòa (Phú Yên) để vào
sông Đà Rằng, tận hưởng cái khoái cảm của một kẻ lãng du giữa một
bên là vách núi, một bên là sông, trên đầu là mây trắng, và mình,
cũng lướt như mây...
Như đã nói, các con sông
trên Cao Nguyên có vai trò cực kỳ lớn với đời sống cư dân Tây Nguyên dù người
Tây nguyên làm nương rẫy là chủ yếu, canh tác hoàn toàn phụ thuộc vào nước trời
với phương thức phát đốt chọc trỉa, vì thế mà họ hay du canh rồi du cư. Nhưng
nguyên tắc chọn đất làm nhà của họ bao giờ cũng phải là gần nguồn nước. Ở đây
vai trò của già làng rất rõ, phải là người có kinh nghiệm tìm đất lập làng, rồi
là biết cúng mưa (thực chất là bằng kinh nghiệm của mình họ biết bao giờ thì
mưa)... họ chỉ không làm lúa nước như người Việt đồng bằng Châu thổ, còn thì
cũng rất thạo sông nước. Vì thế, những con thuyền độc mộc của họ rất độc đáo.
Chỉ một cây gỗ, moi ruột ra, mà đầy đủ yếu tố kỹ thuật để có thể cân bằng,
không lật, điều khiển được...
Những
con sông vẫn muôn đời thao thiết chảy, qua những phận người, qua tháng qua năm,
gắn với lịch sử, là chứng nhân của lịch sử. Thì như những bài hát viết về những
con sông ấy, nó sẽ mãi còn, mãi làm ta bồi hồi mỗi khi ai đấy hát lên, hoặc
chính chúng ta, trong một khắc nào đấy, bật lên "Tôi hát cho dòng sông Đak
Rông luôn chảy xiết./ Tôi hát cho nhà rông , đêm ngày luôn đỏ lửa, cho tiếng
đàn T'rưng vang, vang điệu dòng suối./ Đăk Rông ơi, dòng sông xanh thắm. Nối
đôi bờ mùa xuân"...
Các
con sông bên Đăk Lăk cũng rất thú vị, rất đáng khám phá, nhưng đợt
này tôi mới chỉ tới Gia Lai thì vòng xuống Phú Yên. Rất mong sẽ có
ngày cuùng các bạn, thay vì vòng xuống, sẽ đi thẳng để sang Đăk Lăk,
xứ sở của người Ê Đê, Mơ Nông, rồi sang tiếp Đăk Nông, Lâm Đồng với
biết bao bí ẩn thú vị đang chờ đợi...
Link gốc trên tạp chí Du lịch TP HCM ở đây
Một đoạn sông Ba mùa khô đoạn qua Ayun Pa
4 nhận xét:
Do chủ trương " bạt Đèo thành Dốc " (1) Sau khi làm mới Đèo TôNa thì con đường nằm thấp hơn trước cả chục thước. Ít dốc hơn nhưng than ôi vách ta luy 2 bên lại cao hơn cả chục thước . Đó là nguyên nhân của sạt lở vào mùa mưa bảo.
Qua đèo mùa mưa bây giờ hay bị đá đất rớt xuống chặn đường. Tôi có xem một video flycam con đào này nên thấy rất rõ khuyết điểm của nó.(2)
Đi từ Cheo reo qua Phú Túc , ngọn núi bên Phải được bà con người Thượng gọi là " Núi Quạ " vì từ tháng 3 /1975 , người băng núi bỏ đèo về duyên hải , bị chết nhiều quá , quạ bay đen trời kiếm xác .
Thưa Anh Văn Công Hùng, tôi tớ Ayun Pa đã gần 8 năm trước, cứ tự hỏi mãi cái câu chưa ai trả lời. Khi TX Cheo reo trở thành chiến đại t3/ 1975 ầy , với cả đống xác chết thì sau đó AI dọn dẹp, và tại sao không còn dấu vết gì về những người Việt xấu số đó ?
(1)https://gialai.gov.vn/tin-tuc/bat-deo-to-na-de-ra-bien-lon.68.aspx
(2)https://www.youtube.com/watch?v=1BKnBZmqh2I
Do chủ trương " bạt Đèo thành Dốc " (1) Sau khi làm mới Đèo TôNa thì con đường nằm thấp hơn trước cả chục thước. Ít dốc hơn nhưng than ôi vách ta luy 2 bên lại cao hơn cả chục thước . Đó là nguyên nhân của sạt lở vào mùa mưa bảo.
Qua đèo mùa mưa bây giờ hay bị đá đất rớt xuống chặn đường. Tôi có xem một video flycam con đào này nên thấy rất rõ khuyết điểm của nó.(2)
Đi từ Cheo reo qua Phú Túc , ngọn núi bên Phải được bà con người Thượng gọi là " Núi Quạ " vì từ tháng 3 /1975 , người băng núi bỏ đèo về duyên hải , bị chết nhiều quá , quạ bay đen trời kiếm xác .
Thưa Anh Văn Công Hùng, tôi tới Ayun Pa đã gần 8 năm trước, cứ tự hỏi mãi cái câu chưa ai trả lời. Khi TX Cheo reo trở thành chiến địa t3/ 1975 ấy , với cả đống xác chết thì sau đó AI dọn dẹp, và tại sao không còn dấu vết gì về những người Việt xấu số đó ?
(1)https://gialai.gov.vn/tin-tuc/bat-deo-to-na-de-ra-bien-lon.68.aspx
(2)https://www.youtube.com/watch?v=1BKnBZmqh2I
Câu hỏi cực hay ạ. Đúng là lâu nay chưa ai đặt vấn đề ấy. Tôi sẽ lưu tâm tìm hiểu thử, cám ơn bạn ạ.
Chắc các anh bộ đội sau khi giải phóng đã chôn cất tất cả rồi
Đăng nhận xét